Jonge vliegenzwam in de herfst van Jeroen de Jongh Fotografie

De vliegenzwam (Amanita muscaria) is een opvallende paddenstoel, die algemeen voorkomt in de lage landen. Vliegenzwammen groeien veelal in loofbossen, in nauwe associatie met berk, tamme kastanje, eik, beuk, ook wel met den en spar.

De bekendste verschijningsvorm van de vliegenzwam is een donkerrode hoed met witte stippen. De witte stippen zijn restanten van het algeheel omhulsel (velum universale) waarin de paddenstoel 'opgesloten' zat, voordat hij uit de grond omhoog kwam. Deze spoelen bij regenachtig weer vrij snel van de hoed. Vliegenzwammen kunnen voorkomen vanaf juli tot en met de late herfst.

De hele paddenstoel bevat werkzame stoffen, maar de concentraties daarvan zijn het hoogst in de rode hoed. Naast het giftige muscarine bevat het muscimol, muscazone en iboteenzuur. De toxiciteit van deze paddenstoel wordt vaak overschat, van aanraken zijn geen nadelige gevolgen te verwachten. Toch kan het opeten van een hele paddenstoel voor bijvoorbeeld een kleine hond in enkele uren fataal zijn.

Sommige stoffen in de vliegenzwam hebben een bedwelmende of hallucinogene werking. De zwam wordt hierom al lang door verschillende volken gebruikt in rituelen, onder andere in Lapland waar soms één vliegenzwam werd geruild tegen één rendier. De vliegenzwam wordt ook genoemd als ingrediënt van heksenzalf.

Paddenstoelen zoals de vliegenzwam, staan wel eens in een kringetje. De oorzaak daarvan vind je ook weer onder de grond, bij de zwamvlok. Als een zwamvlok groeit, doet hij dat in alle richtingen. Wanneer de voedingsstoffen op zijn in het midden van de zwamvlok, gaat dat deel dood. Hierdoor ontstaat een open ruimte in het midden van de zwamvlok. Pas als de paddenstoelen uitgroeien, kun je de heksenkring zien.